کنترل ولو یا شیر کنترلی (Control Valve) یکی از تجهیزات اصلی و بسیار کلیدی در فرآیندهای صنعتی و لوپ های کنترلی محسوب میشوند. کنترل ولو آخرین عنصر از یک حلقه کنترلی (لوپ کنترل) میباشد و نقش بسیار کلیدی در تنظیم پارامترهای فیزیکی یک فرآیند صنعتی خواهد داشت.

عملکرد شیر کنترل
شیر کنترل با تنظیم مقدار دبی (فلو) عبوری سیال، پارامترهایی مانند فشار، دما، سطح و جریان را تنظیم و کنترل میکند. این مهم منجر به کنترل پارامترهای فرآیندی مختلفی خواهد شد.
که در ادامه به برخی از آنها اشاره میکنیم:
- باز و بسته کردن (شروع و توقف) مسیر جریان سیال
- تنظیم مقدار جریان عبوری سیال
- نگهداشت جهت جریان
- نظیم فشار فرآیند در پایین دست
- تخلیه فشار بیش از حد از مخازن، لولهها و تجهیزات دیگر تحت فشار
- تنظیم سطح مخازن یا دمای خطوط لوله و جلوگیری از افزایش یا کاهش بیش از حد مجاز
در ابزار دقیق ولو های کنترلی در نقشه P&ID بصورت PV (شیر کنترل فشار)، FV (شیر کنترل جریان)، LV (شیر کنترل سطح) و TV (شیر کنترل دما) نمایش داده میشوند.
نحوه کار کنترل ولو
به عنوان مثال کاربردی، در یک لوپ کنترل سطح سیال داخل مخزن، هنگامیکه سطح سیال داخل مخزن کاهش پیدا میکند، لول ترانسمیتر یک سیگنال کنترلی به سیستم ارسال خواهد کرد.
شیر کنترلی نیز متناسب با سیگنال دریافتی از کنترلر (در اینجا یک ترانسمیتر سطح) موقعیت مناسب را خواهد گرفت. مثلآ کنترل ولو در این مثال با دریافت سیگنال باز میشود و سیال فرآیندی از داخل آن عبور و وارد مخزن شده و سطح مایع درون مخزن افزایش پیدا خواهد کرد.
بطور مشابه در حالت برعکس هنگامیکه سطح سیال داخل مخزن بیش از اندازه افزایش پیدا کند، لول ترانسمیتر یک سیگنال کنترلی به ولو ارسال خواهد کرد. ولو نیز متعاقبآ و متناسب با سیگنال دریافتی بسته شده و اجازه عبور بیشتر به سیال فرآیندی را نخواهد داد. بدین ترتیب همانگونه که مشاهده کردید یک شیر کنترلی و یک ترانسمیتر سطح در یک حلقه بسته (لوپ کنترل)به راحتی میتوانند سطح یک مخزن را بصورت اتوماتیک و اتوماسیون تنظیم کنند.

در این صفحه به معرفی اجزا و ساختار داخلی یک کنترل ولو و همچنین معرفی عملکرد آن میپردازیم. همچنین در انتها نکاتی را در خصوص سایزینگ و ملاحظات طراحی این شیر مطرح میکنیم.
اجزاء کنترل ولو
شیر کنترلی دارای دو بخش اصلی اکچویتور و بدنه میباشد. قسمت اکچویتور در واقع عملگر شیر میباشد و بخشی از شیر که وظیفه تامین نیرو و انرژی لازم برای باز و بسته شدن را تامین خواهد کرد. بدنه شیر نیز قسمتی از شیر میباشد که اجزای داخلی مانند پکینگ، استم، سیت و پلاگ یا دیسک را در خود جای داده که تمامی این اجزاء در تماس مستقیم با سیال فرآیندی میباشند.
در ادامه به معرفی مهمترین اجزاء در ساختار یک شیر کنترلی میپردازیم:
۱-بدنه (Body):
بدنه یا Body در یک کنترل ولو قسمتی از شیر میباشد که تمامی قسمت های در تماس با سیال در شیر در آن جا دارند. این قسمت ها شامل تریم (استم، سیت، پلاگ) و بانت میباشد. سیال فرآیندی در بدنه شیر قرار خواهد داشت و توسط اجزای داخلی body کنترل خواهد شد. سایزینگ شیر، متریال مناسب و پارامترهای فرآیندی همگی از مواردی هستند که در طراحی و انتخاب بدنه کنترل ولو تاثیر خواهند داشت.
شیر کنترلی در انواع شیر کنترل گلوب (Globe Control Valve)، شیر کنترل دیافراگمی (Diaphragm Control Valve)، شیر کنترل توپی (Control Ball Valve) و شیر کنترل پروانه ای (Butterfly Control Valve) رایج میباشند. شیرهای کنترلی با بدنه گلوب نوع سنتی و متداول کنترل ولو ها میباشند. اما شیرهای با بدنه گلوب دارا محدودیت هایی نیز هستند. افت فشار قابل ملاحظه، محدودیت تولید تا سایز های “۱۲ و محدودیت در ظرفیت های عبوری شیر (Cv) از جمله این محدودیت ها میباشد.

کنترل ولوها با بدنه توپی و شیرهای کنترلی بدنه پروانه ای تا حد زیادی این مشکلات را حل کرده و ظرفیت های عبوری نسبتآ بالایی نیز دارند. با نصب یک اکچویتور اتوماتیک و پوزیشنر مناسب روی بدنه های پروانه ای و توپی میتوان از این شیرها قابلیت های کنترلی و تنظیمی بسیار خوبی دریافت کرد.
تریم (Trim):
تریم قسمتی از بدنه میباشد که تمامی قسمت های در تماس باسیال که در بالا به آنها اشاره شد در آن قرار دارند. این اجزا شامل مواردی مانند دیسک یا پلاگ (Plug) و ساقه (Stem) و نشیمنگاه ولو (Seat) و همچنین پکینگ ها میباشد.
پلاگ (Plug):

پلاگ یک قطعه ای متحرک میباشد که با حرکت آن موقعیت شیر تنظیم میشود. به عبارت دیگر با حرکت پلاگ در یک کنترل ولو و تنظیم موقعیت آن میتوان میزان باز و بسته بودن کنترل ولو را کنترل کرد.
این قسمت در یک کنترل ولو مهمترین قسمت بدنه میباشد. انتخاب نادرست متریال پلاگ و نوع آن باعث عدم عملکرد صحیح کنترل ولو و آسیب دیدن پلاگ خواهد شد.
پلاگ دارای انواع مختلفی میباشد که هریک از آنها قابلیت تغییر در مشخصه فیزیکی کنترل (linear، Quick Opening، Equal Percentage) را دارا هستند. همچنین با انتخاب مناسب پلاگ میتوان از آسیب های ناشی از کاویتاسیون و فلاشینگ جلوگیری کرد و تا حدود بسیار زیادی از ایجاد صدا (Noise) در کنترل ولو پیشگیری کرد.
نشیمنگاه (Seat):
به قسمت غیر متحرک تریم ولو نشیمنگاه یا سیت میگوییم. عملآ پلاگ در یک کنترل ولو روی سیت میشنید و آب بندی مناسبی در شیر ایجاد خواهد کرد. همچنین با تنظیم موقعیت پلاگ نسبت به سیت، شیر کنترلی قادر به کنترل نرخ جریان عبوری از داخل شیر خواهد بود. سیت رینگ یا نشیمنگاه نیز قسمتی از تریم شیر میباشد که پلاگ یا دیسک روی آن قرار میگیرد و مسیر جریان را میبندد. سیت با توجه به شرایط فرآیندی در انواع soft seat از نوع سیت نرم یا metal seat از نوع سیت فلزی طراحی و انتخاب میشود. انتخاب متریال نامناسب در این قسمت باعث از بین رفتن اجزای داخلی شیر شده و عملکرد شیر را مختل خواهد کرد. (نشتی شیر و مواردی شبیه به این)
ساقه شیر (Stem):
استم در شیر کنترلی به پلاگ متصل میباشد. به عبارتی دیگر استم قطع ای مکانیکی میباشد که اتصال بین اکچویتور و پلاگ را ایجاد میکند. در این صورت با اعمال نیرو توسط اکچویتور استم شیر حرکت میکند و باعث حرکت پلاگ در کنترل ولو خواهد شد.
دیافراگم (Diaphragm)

دیافراگم یک قسمت انعطاف پذیر در اکچویتور میباشد. در کنترل ولو های پنوماتیکی که دارای اکچویتور های دیافراگمی هستند، نیروی باد (هوای فشرده) به دیافراگم وارد شده و آن را به سمت بالا یا پایین حرکت میدهد.
فنر (Spring)
فنر یکی دیگر از اجزاء داخلی یک اکچویتور پنوماتیکی میباشد که در قسمت پشت دیافراگم قرار گرفته است. نیروی وارد شده به دیافراگم باعث حرکت دیافراگم و فشردن فنر خواهد شد. نیروی فشار هوا باید حداقل مقدار لازم جهت غلبه بر نیروی فنر باشد تا دیافراگم حرکت کند. در صورت قطع شدن یا کاهش نیروی هوا، دیافراگم بواسطه وجود نیروی فنر در پشت آن، به وضعیت قبلی باز خواهد گشت.
اتصال استم (Stem Connector)
اتصالی بین استم اکچویتور و استم ولو است.
یوک (Yoke)
یوک قسمتی از شیر میباشد قسمت اکچویتور و بدنه شیر را به یکدیگر متصل میکند.
صفحه مقیاس (Scale Plate)
صفحه مقیاس یه نمایشگر به شکل یک خط کش میباشد که بر اساس موقعیت شیر از وضعیت ۰% تا ۱۰۰% تنظیم میشود.
پکینگ فلنج (Packing Flange)
از پکینگ فلنج برای فشردن پیچ درپوش پکینگ استفاده میشود تا پکینگ گلند را به طور کامل فشرده کند و اجازه نشت سیال از بانت را ندهد.
گلند پکینگ (Gland Packing)

پکینگ گلند وظیفه جلوگیری از نشت سیال از بانت و بالای شیر را دارد. این قسمت در تماس مستقیم با استم میباشد. انتخاب متریال و نوع پکینگ برای سازگاری مناسب با سیال بسیار ضروری است.
استم شیر (Valve Stem)
استم شیر وظیفه انتقال نیروی وارد شده از جانب اکچویتور (استم اکچویتور) را به بدنه شیر و قسمت پلاگ یا دیسک خواهد داشت.
۲- اکچویتور(Actuator):
اکچویتور یا عملگر در یک شیر کنترلی قسمتی از شیر میباشد که وظیفه تامین نیروی لازم (گشتاور) برای عملکرد شیر را تامین خواهد کرد. کنترل ولو دارای انواع مختلفی از مدل ها با توجه به نوع بدنه و نوع عملگر میباشد. کنترل ولو های پنوماتیکی دارای اکچویتور هایی هستند که با انرژی باد یا فشار هوا عمل میکنند و نیروی لازم (گشتاور) مورد نیاز برای باز و بسته شدن شیر را فراهم میکنند.

در شکل زیر انواع مختلفی از اکچویتورهای دیافراگمی، پیستونی، روتاری و الکتریکی را مشاهده میکنید که با انواع شیرهای مختلفی کوپل هستند. اکچویتور های برقی (الکتریکی) و هیدرولیکی نیز از دیگر انواع اکچویتور های میباشند که هریک با توجه به نوع کاربری و شرایط فرآیند طراحی و انتخاب مبشوند.
اما بطور کلی استفاده از کنترل ولو های پنوماتیکی در صنعت رایجتر میباشد. زیرا این شیرها برای عملکرد فقط به هوای فشرده نیاز دارند که تقریبآ در هر محیط صنعتی قابل دسترس میباشد. شیرهای الکتریکی (موتوری) نیاز به کابلکشی و مدار حفاظت دارند. و شیرهایی که بهصورت هیدرولیکی راهاندازی میشوند نیز نیاز به روغن هیدرولیک پرفشار و مسیر بازگشت روغن دارند که استفاده از آنها را دشوار میکند.
انواع اکچویتور در کنترل ولو
همچنین اکچویتور ها در انواع مدل های خطی (ساقه کشویی)، یا چرخشی (روتاری) نیز وجود دارند. که هر یک با توجه به نوع عملگرد دیسک شیر انتخاب خواهند شد. در ادامه به معرفی انواع اکچویتورهای موجود در صنعت که به کنترل ولو ها متصل میشوند اشاره میکنیم:
اکچویتور پنوماتیکی
در این نوع اکچویتورها فشار هوا عامل ایجاد نیروی محرک میباشد که عموما از طریق یک مبدل الکتریکی به نیوماتیکی تنظیم و وارد اکچویتور میشود. محرک های پنوماتیکی دارای مزایای بسیاری هستند که در ادامه به برخی از آنها اشاره میکنیم:
- دسترسی ساده به هوای ابزار دقیق
- طراحی و تعمیرات و نگهداری ساده و مقرون بصرفه
- قیمت مناسب تر نسبت به سایر اکچویتور های الکتریکی و هیدرولیکی
- ذاتا ایمن (Intrinsically Safe)
مدل های مختلفی از اکچویتورهای پیوماتیکی در صنعت مورد استفاده هستند که عبارتند از:
اکچویتور سینگل اکت:
اکچویتور های سینگل اکت از یک مکانیزم فنری برای مقابله با حرکت دیافراگم یا پیستون استفاده میکنند. به همین دلیل به این نوع از اکچویتورها فنر برگشتی یا Spring Return نیز میگوییم.

نیروی هوای فشرده باعث حرکت پیستون یا دیافراگم و فشردگی فنر در این نوع از اکچویتور ها خواهد شد. با قطع شدن خط هوا و نیروی فشار هوا، فنر از فشردگی خارج خواهد شد (آزاد میشود) و اکچویتور به وضعیت عادی اولیه بازخواهد گشت (Fail Safe).
اکچویتور دابل اکت:
در اکچویتور های دابل اکت برخلاف مدل های سینگل، فنری وجود ندارد و اکچویتور توسط دو خط هوا که یکی در قسمت بالای دیافراگم یا پیستون قرار دارد و دیگری در قسمت پایین آن عمل میکنند. به این صورت که هرگاه خط هوای بالایی برقرار شود خط هوای دیگر قطع میباشد و اکچویتور مثلآ باز میشود. در این حالت برای بسته شدن نیز اکچویتور برعکس حالت قبلی عمل میکند و خط هوای بالایی قطع خواهد شد و خط هوای پایین دیافراگم برقرار خواهد شد.

اکچویتور خطی:
عملگرهای خطی یا ساقه کشویی دارای یک مکانیزم با حرکت خطی هستند. این اکچویتور ها دارای یک استم میباشد که در قسمت انتهای آن پلاگ وجود دارد و با بالا و پایین شدن استم (حرکت خطی یا linear)، پلاگ قادر به تنظیم و کنترل مسیر جریان سیال خواهد بود.

اکچویتور های پنوماتیکی دیافراگمی
اکچویتور های پنوماتیکی دیافراگمی یکی از رایج ترین انواع اکچویتور های خطی محسوب میشوند. در این اکچویتورها اعمال فشار هوا به یک دیافراگم از طریق استم اکچویتور به استم شیر و متعاقبآ به پلاگ شیر انتقال پیدا میکند. شیرهای کنترلی از نوع گلوب یا کروی و دیافراگم ولوها از انواع کنترل ولو هایی محسوب میشوند که برای کنترل آنها باید باید با اکچویتورهای خطی نصب شوند.
مکانیزم داخلی این نوع از عملگرها یک سیستم دیافراگم – فنر میباشد. دیافراگم در این نوع اکچویتور ها توسط وارد شدن نیروی هوای فشرده (سیگنال نیوماتیکی) فشرده خواهد شد و حرکت خواهد کرد. با حرکت دیافراگم، میله متصل به آن که به استم شیر کوپل میباشد نیز حرکت میکند. و باعث باز یا بست شدن شیر کنترلی خواهد شد. در صورت قطع شدن نیروی هوا یا سیگنال نیوماتیکی، به دلیل حضور فنر در پشت دیافراگم، دیافراگم به حالت اولیه بازخواهد گشت.

اکچویتور های پنوماتیکی دورانی
حرکت این اکچویتورها به صورت دورانی یا چرخشی (روتاری) می باشد و برای کنترل شیرآلاتی که حرکت مجرابند آنها بصورت دورانی یا روتاری (شیرهای توپی و شیر پروانه ای) میباشد مورد استفاده قرار میگیرند. عملگرهای دورانی یا روتاری دارای یک مکانیزم با حرکت چرخشی هستند. این اکچویتور ها دارای یک استم میباشد که در قسمت انتهای آن پلاگ وجود دارد و با چرخیدن ربع گرد استم (چرخش ۹۰ درجه ای )، دیسک قادر به تنظیم و کنترل مسیر جریان سیال خواهد بود.

مکانیزم عملکرد این نوع اکچویتور بدین صورت میباشد که یک شفت دندانه دار که به استم بدنه ولو کوپل میباشد، در وسط اکچویتور قرار میگیرد. دو پیستون در دو طرف آن قرار دارند که با دندانه ای به شفت میانی اکچویتور متصل هستند. دو محفظه جدا از هم در یک اکچویتور وجود دارد که ناحیه درونی، بین دو پیستون و ناحیه خارجی، بین هر پیستون و دیواره قراردارد و کاملا از هم ایزوله هستند.
سیال محرک (هوا یا گاز طبیعی) با پر و خالی کردن در این دو ناحیه باعث به حرکت درآمدن پیستون میشود. و پیستون نیز با استفاده از دنده هایی که آن را به شفت متصل میکند، گشتاور لازم برای چرخاندن شیر را تامین میکنند و شیر باز و بست میشود.


اکچویتور رک اند پینیون و اکچویتور پنوماتیکی اسکاچ یوک از مدل های رایج اکچویتور های پنوماتیکی دورانی محسوب میشوند. در این نوع عملگرها فشار هوا یک پیستون را به سمت مرکز یا خارج بدنه اکچویتور هل میدهد و باعث حرکت یک مجموعه چرخدنده خواهد شد. حرکت این چرخدنده ها باعث چرخش یک شفت دندانه دار و متعاقبآ مجرابند شیر خواهد شد.

شیر توپی و شیر پروانه ای از نمونه های شیرهایی هستد که برای عملکرد آنها باید به اکچویتور های روتاری نصب شوند.
اکچویتور های پنوماتیکی پیستونی
مکانیزم داخلی این نوع از عملگرها استفاده از یک مکانیزم سیلندر – پیستون و میباشد. پیستون در این نوع اکچویتور ها توسط وارد شدن نیروی هوا (سیگنال نیوماتیکی) داخل یک سیلندر کاملآ آب بندی حرکت خواهد کرد. با حرکت پیستون، میله متصل به آن که به استم شیر کوپل شده است، نیز حرکت میکند و باعث باز یا بسته شدن شیر کنترلی خواهد شد.

اکچویتورهای هیدرولیکی:
اکچویتورهای هیدرولیکی از نظر نوع عملکرد ساختاری مشابه با اکچویتورهای پیستونی دارند. تنها تفاوت اصلی در این اکچویتورها بر خلاف اکچویتور های پیستونی، تامین نیروی محرک برای ایجاد گشتاور از طریق فشار روغن (نیروی هیدرولیک) میباشد.
در این نوع از عملگرها گشتاورهای بسیار بسیار زیادی تولید خواهد شد و از آنها برای باز و بسته کردن شیرهای بسیار بزرگ (مثلآ باز و بسته کردن ورودی یک سد آب) استفاده خواهد شد.
اکچویتورهای الکتریکی:

یکی دیگر از انواع اکچویتورهایی که برای عملکرد شیرهای صنعتی از آنها استفاده میشود اکچویتورهای الکتریکی میباشد. اکچویتورهای الکتریکی متشکل از یک موتور الکتریکی و گیربکس هستند و نیرو لازم برای ایجاد گشتاور مورد نیاز شیر از طریق این موتور الکتریکی و جریان برق تامین خواهد شد. به اکچویتورهای الکتریکی اکچویتور برقی یا موتوری (Motorized) نیز گفته میشود.
اکچویتور های الکتریکی دارای یک موتور الکتریکی میباشند که با دریافت سیگنال ولتاژی یا جریانی AC یا DC از یک کنترلر، به شیر کنترلی موقعیت مناسب را میدهند. از اکچویتور های الکتریکی در جایی استفاده میگردد که امکان تامین هوا برای اکچویتور ها و تجهیزات پنوماتیکی وجود ندارد.
عکس العمل این نوع اکچویتور ها نسبت به اکچویتور پنوماتیکی کند تر میباشد. و در جایی که نیاز به اکشن هرچه سریع تر شیر کنترلی میباشد، استفاده از عملگرهای موتوری یا الکتریکی توصیه نمیشود.

۳- پوزیشنر(Positioner):
یکی از مهمترین اجزای یک کنترل ولو پوزیشنر میباشد. پوزیشنر بر اساس فیدبکی که از یک کنترلر (مثلآ یک فلومتر یا پرشر ترانسمیتر) یا یک سیستم کنترلی (مانند PLC) دریافت میکند، موقعیت دقیق شیر کنترلی را تنظیم میکند.

این تجهیزات متناسب با سیگنال کنترلی که دریافت میکنند و با مقایسه موقعیتی (پوزیشن) که شیر نسبت به سیگنال ارسالی میگیرد، موقعیت دقیق شیر را تنظیم کرده و فلوی عبوری از آن را تنظیم میکند.
پوزیشنر دارای انواع مختلفی میباشد. پوزیشنر های پنوماتیکی، الکتروپنوماتیکی و دیجیتال ۳ نوع متداول از انواع پوزیشنرها هستند که در ادامه به معرفی هریک از آنها میپردازیم:
پوزیشنر پنوماتیکی (Pneumatic Positioner)
پوزیشنر های پنوماتیکی سیگنال ورودی پنوماتیکی دریافت میکنند و متناسب با آن و فیدبکی که از استم شیر میگیرند موقیعت دقیق شیر را تنظیم و کنترل خواهند کرد.
به عبارت بهتر پوزیشنر های پنوماتیکی به دلیل ورودی سیگنال از جنس فشار هوا که نیوماتیکی میباشد، در آنها مبدل I/P وجود نخواهد داشت. سیگنال فشار هوا بین 3psi تا 15psi میباشد و شیر در این بازه از ۰% تا ۱۰۰% باز و بسته خواهد شد.
در این پوزیشنرها ۳ خط هوا وجود خواهد داشن. یک خوط هوا برای فشار هوای تغذیه که از سمت کمپرسور به آنها وارد میشود و توسط یک فیلتر رگولاتور برای ورود به پوزیشنر تنظیم میشود. یک خط هوا برای سیگنال فشار هوای ورودی که از سمت کنترلر به آنها وارد میشود. و یک خط هوا برای خروجی فشار از پوزیشنر به سمت اکچویتور خواهد بود.
پس در این نوع پوزیشنرها معمولآ شاهد ۳ عدد گیج فشار خواهیم بود که هریک برای نمایش مقدار فشار هر یک از این خطوط هوا میباشد. شکل زیر نمونه ای از یک پوزیشنر پنوماتیکی را نمایش میدهد.

پوزیشنر الکتروپنوماتیکی (Electro-Pneumatic Positioner)
در سیستم های اتوماسیون امروزی بیشتر از تجهیزات و کنترلر هایی استفاده میشوند که سیگنال خروجی آنها از نوع جریانی ۴ تا ۲۰ میلی آمپر میباشد. و بر خلاف کنترلر های قدیمی که درحال منسوخ شدن میباشند سیگنال نیوماتیکی ارسال نمیکنند.
موقعیت یاب (پوزیشنر) الکتروپنوماتیکی همانطور که از نامشان پیداست، سیگنال جریانی ۴ تا ۲۰ میلی آمپر را به سیگنال نیوماتیکی ۳ تا ۱۵ psi تبدیل میکنند.
در پوزیشنر های آنالوگ یا الکتروپنوماتیکی یک مبدل جریان به فشار یا I/P Transducer وجود دارد. عملکرد این تجهیزات مشابه با پوزیشنر های نیوماتیکی میباشد. تنها تفاوتی که در آنها وجود دارد همان ورودی پوزیشنر میباشد که برای پوزیشنرهای الکتروپنوماتیکی از نوع ۴ تا ۲۰ میلی آمپر DC میباشد.
به عبارت بهتر پوزیشنر یک خط هوای تغذیه و یک سیگنال جریانی به عنوان ورودی دریافت میکند. و یک سیگنال هوای خروجی ۳ تا ۱۵ psi متناسب با سیگنال ورودی دریافتی از کنترلر به اکچویتور ارسال خواهد کرد.
شکل زیر یک نمونه از پوزیشنر های الکتروپنوماتیکی یا آی توپی پوزیشنر را نمایش میدهد.

عملکرد پوزیشنر آنالوگ
همانطور که در شکل بالا نیز مشخص میباشد این پوزیشنر به کمک اهرمی که در پشت آن وجود دارد به استم شیر کنترل متصل میشود. موقعیت این اهرم (Lever) یک فیدبک برای پوزیشنر محسوب میشود و بر اساس این فیدبک و سیگنال ورودی از کنترلر، پوزیشنر اقدام به اصلاح موقعیت یا وضعیت شیر خواهد کرد.
پوزیشنر دیجیتال (Digital Positioner)
پوزیشنر های دیجیتال که به ای توپی پوزیشنر های هوشمند یا اسمارت نیز معروف هستند. نوعی از پوزیشنرهایی هستند که علاوه بر ترانسدیوسر (مبدل I/P)، در آنها یک میکرو پروسسور برای کنترل و تنظیم هرچه دقیق تر موقعیت مکانیکی شیر وجود دارد. این میکرو پروسسور (ریزپردازنده) امکان برقراری ارتباط بین سیستم کنترلی و شیر کنترلی و همچنین تشخیص عیوب احتمالی در شیر را به اپراتور میدهد این امر موجب تسهیل نصب کنترل ولو و رفع عیب احتمالی سیستم خواهد شد.
در پوزیشنر های اسمارت، فیدبک موقعیت شیر بصورت الکترونیکی اندازه گیری میشود. در این پوزیشنر ها هم سیگنال ورودی از سمت کنترلر و هم فیدبک استم شیر مستقیمآ به میکروپروسسور وارد میشوند. با مقایسه این دو سیگنال الکترونیکی، ریزپردازنده قادر میباشد موقعیت شیر را کاملاً دقیق و به درستی در مقایسه با سایر انواع پوزیشنرها تنظیم کند.

پروتکل ارتباطی در پوزیشنر های هوشمند
میکرو پروسسور موجود در این پوزیشنر ها باعث امکان برقراری ارتباط پوزیشنر با انواع پروتکل های صنعتی مانند HART یا Fieldbus یا Profibus خواهد شد.
شکل زیر یک دیاگرام از مقایسه نحوه عملکرد انواع پوزیشنرها را نمایش میدهد.

نحوه عملکرد کنترل ولو
شیرهای کنترلی با توجه به اختلاف فشاری که در دو سر خود ایجاد میکنند قابلیت controll بسیار بالایی دارند.
در بسیاری از مواقع ما برای نگهداشت فرآیند نیازی به قطع و وصل کامل مسیر جریان نداریم و باید مسیر را در بازه هایی بین این مقادیر (کاملآ باز یا کاملآ بسته) نگه داریم. در این حالت شیر کنترلی گزینه مناسبی خواهند بود.
ولو های کنترلی دارای اکچویتور های اتوماتیک میباشند. این اکچویتور ها پنوماتیکی، الکتریکی یا هیدرولیکی هستند و توسط سیگنال هایی که از سیستم مرکزی به آن وارد میشود، جریان عبوری سیال را بطور دقیق و بصورت درصدی تنظیم میکنند.
اکچویتور های پنوماتیکی یا الکتریکی با توجه به سیگنالی که از کنترلر فرآیندی (مثلآ فلومتر یا ترانسمیتر فشار) دریافت میکنند فرمان باز و بسته شدن را به شیر میدهند. برای انجام این کار در کنترل ولوهای پنوماتیکی وجود یک پوزیشنر الزامی میباشد.

امروزه در سایت های صنعتی بیشتر از کنترل ولو های پنوماتیکی استفاده میشود. سادگی ولوهای پنوماتیکی آنها را محبوب میکند. چراکه برخلاف اکچویتورهای الکتریکی که نیاز به خطوط اضافی برق دارند و یا اکچویتور های هیدرولیکی که نیاز به تامین و بازگشت مایع با فشار بالا دارند،فقط توسط هوای فشرده تغذیه میشوند و نیازی به کابلها و تجهیزات سوئیچ ندارند.
سیگنالهای سیستمهای پنوماتیکی معمولاً بر اساس محدوده فشار 3psi تا 15psi (۰.2bar تا 1bar) یا به طور معمول بر اساس سیگنال الکتریکی ۴-۲۰ میلیآمپر، یا سیگنال ۰ تا ۱۰ ولت استفاده میشوند.
طراحی کنترل ولو
برای طراحی و انتخاب یک شیر کنترلی مناسب باید موارد و پارامترهای متعددی را در نظر گرفت. سایزینگ مناسب بر اساس اختلاف فشار مجاز فرآیندی مهمترین فاکتوری است که در طراحی یک Controll Valve باید در نظر گرفت. در ادامه به معرفی مهمترین پارامترها برای سایزینگ درست و دقیق اشاره میکنیم:
سایزینگ (Control Valve Sizing)

طراحی این شیرها بر اساس ضریب جریان ولو (Cv) انجام می شود. به کمک رابطه زیر می توان ضریب ولو (Valve Coefficient) را به سهولت محاسبه کرد.
پس از انجام محاسبات شیر و پیدا کردن ضریب ولو در بیشینه مقدار (Calculated C v) را حدودا در ۱.۲ ضرب کرده و به میزان ضریب ولو (Selected C v) جهت انتخاب و طراحی خواهیم رسید.
Selected Cv = 1.2 x Calculated C v
حداکثر اختلاف فشار مجاز
همانطور که از روابط بالا مشاهده میکنید اختلاف فشار بین دو سر شیر از مهمترین مواردی است که در هنگام سایزینگ شیر باید در نظر گرفت. چراکه در صورت افزایش بیش از حد اختلاف فشار بین دو سر شیر پدیده کاویتاسیون رخ میدهد.
این اتفاق باعث جوش آمدن سیال داخل بادی خواهد شد و به این دلیل که سرعت سیال در اثر افت فشار بسیار بالا میباشد، ذرات به جوش می آید و به سرعت بسیار بالایی به اجزای داخلی ولو برخورد میکند و باعث ایجاد خوردگی های شدید خواهند شد. به همین جهت حداکثر افت فشار مجاز بین دو سر شیر که همواره از واحد فرآیند درخواست میشود، باید در طراحی و سایزینگ مدنظر قرار داد.
حداکثر مقدار معمول اختلاف فشار مجاز که از واحد فرآیندی اعلام میوشد معمولآ 250mbar یا 500mbar میباشد.
ظرفیت شیر (Cv)
یکی از پارامترهایی که در انتخاب سایز مناسب یک ولو حائز اهمیت میباش ظرفیت شیر یا Cv شیر میباشد.این مفهوم که به ظرفیت عبوری شیر معروف میباشد از مهمترین پارامترهای طراحی یک شیر کنترلی محسوب میشود.
هرچه این ضریب بیشنر باشد عملآ ظرفیت شیر بیشتر میباشد. و هرچه این ضریب کوچگتر باشد افت فشار بین دو سر شیر بیشتر خواهد بود. ظرفیت یک شیر عبارت است: هرگاه یک گالن آمریکایی آب در یک دقیقه در دمای ۶۰ درجه فارنهایت (شرایط استاندارد) از دو سر یک شیر کنترلی عبور نماید، یک psi (پوند بر اینچ مربع) در دو سر شیر اختلاف فشار ایجاد نماید.
انواع کنترل ولو
شیرهای کنترل نیز همانند سایر شیرآلات دارای انواع مدل ها میباشند. با استفاده از هریک از این شیرهای کنترل، میتوان سیستمهای صنعتی و فرآیندهای مختلف را بهبود بخشید و عملکرد دقیق و قابل کنترلی را فراهم کرد.
هریک از مدل های شیرآلات کنترلی بر اساس نوع کاربرد، نوع اکچویتور، نوع بدنه، متریال و سایر ویژگی های فنی طبقه بندی میشوند. در ادامه به معرفی شیرهای کنترلی بر اساس نوع کابرد آنها میپردازیم:
شیر کنترل فشار (PCV)
یکی از کابردی های کنترل ولو استفاده از آنها در خطوطی میباشد که میخواهیم فشار فرآیندی را در آنها کنترل کنیم. شیرهای کنترل فشار یکی از پرکاربرد ترین شیرآلات در صنایع محسوب میشوند. این شیرها در لوپ های کنترلی فشار کاربرد خواهند داشت. شیرهای کنترل فشار عمدتآ با دریافت سیگنال ورودی از ترانسمیتر های فشار کنترل فشار در یک لوپ کنترلی را انجام میدهند.
شیر کنترل جریان (FCV)
یکی دیگر از کاربردهای شیرهای کنترلی برای تنظیم و کنترل مقدار جریان عبوری از خطوط لوله میباشد. تنظیم مقدار جریان عبوری از یک شیر کنترلی میتواند برای مقاصد مختلفی همچون تنظیم ترکیب شیمیایی سیالات، جلوگیری از پایین آمدن کیفیت سیال فرآیندی و بسیاری از موارد دیگر باشد. این شیر با دریافت سیگنال ورودی از فلو ترانسمیتر یا فلومتر کنترل جریان سیال را در یک لوپ کنترلی جریان انجام میدهد.
شیر کنترل سطح (LCV)

شیر کنترل سطح نیز یکی دیگر از انواع شیرهای کنترلی میباشد که در لوپ های کنترلی سطح به منظور تنظیم سطح مخازن به منظور حفظ ایمنی مخزن، حفظ کیفیت سیال داخل مخزن و بسیاری از مقاصد دیگر در صنایع استفاده میشوند.
این شیرها با دریافت سیگنال ورودی از لول ترانسمیتر ها سطح یک مخزن را کنترل میکنند. همانطور که در شکل فوق مشاهده میکنید یک لول ترانسمیتر اختلاف فشاری اندازه ارتفاع سیال داخل یک مخزن اتمسفریک را اندازه گیری میکند.
سیگنال جریانی حاصل از اندازه گیری سطح توسط ترانسمیتر سطح به یک سیستم کنترل ارسال میشود. سیستم کنترل متناسب با سیگنال دریافتی از ترانسمیتر اقدام به ارسال سیگنال به کنترل ولو میکند. در نتیجه متناسب با کم یا زیاد شدن ارتفاع سیال داخل مخزن، ولو نیز باز یا بسته شود.
شیر کنترل دما
شیرهای کنترل دما (TCV) به منظور کنترل دمای سیالات داخل خطوط لوله یا مخازن مورد استفاده هستند. این شیرها با دریافت سیگنال های ورودی از سنسور های دمایی TRD یا سنسور های ترموکوبل قادر به تنظیم دما در یک لوپ کنترلی میباشند. در ادامه به معرفی انواع ولو کنترل بر اساس بدنه میپردازیم:
کنترل ولو گلوباین نوع شیر کنترلی (Globe Control Valve) دارای بدنه گلوب (کروی) میباشد و از رایجترین عناصر در حلقه های کنترل فرآیند است. کنترل ولو گلوب تقریبآ رایج ترین نوع شیر کنترلی در صنایع میباشد. این شیر دارای محدودیت سایز و ظرفیت عبوری Cv میباشد. به همین جهت در بسیاری از کاربردها از کنترل ولو با بدنه های باترفلای یا توپی استفاده میشود که در ادامه آنها را معرفی خواهیم کرد. شکل زیر یک نمونه شیر کنترلی با بدنه گلوب را نمایش میدهد. | ![]() |
کنترل ولو پروانه ایامروزه در سرویس های کنترل و تنظیم فلوی عبوری از شیرهای کنترلی با بدنه های باترفلای یا پروانه (Butterfly Type) نیز استفاده میشود. این شیرها ظرفیت عبوری بیشتر، ابعاد و وزن کمتر بدنه و افت فشار کمتری در خط ایجاد میکنند و جایگزین خوبی برای شیرهای کنترلی بدنه گلوب محسوب میشوند. | ![]() |
با توجه به محبوبیت شیر توپی و شیر پروانه ای با نصب اکچویتور های اتوماتیک و پوزیشنر، از آنها در سرویس ها کنترلی نیز میتوان استفاده کرد. در شکل فوق یک باترفلای ولو را مشاهده میکنید که با یک اکچویتور پنوماتیکی و یک پوزیشنر برای یک سرویس کنترل گاز مورد استفاده قرار میگیرد.
کنترل ولو توپی
امروزه در سرویس های تنظیم فلوی عبوری از شیرهای کنترلی با بدنه های توپی یا بال (Ball Control Valve) نیز استفاده میشود. این شیرها ظرفیت عبوری بیشتر، ابعاد و وزن کمتر بدنه و افت فشار کمتری در خط ایجاد میکنند و جایگزین خوبی برای شیرهای کنترلی بدنه گلوی محسوب میشوند. با این حال، در برخی از کاربردها که نیاز به کنترل دقیق و حساسیت بالا دارند، این ولوها ممکن است بهینه نباشند.
شیرهای کنترلی با بدنه پروانه ای و توپی دارای حرکت ربع گرد در دیسک هستند و بر خلاف شیرهای گلوب که دارای حرکت دیسک خطی هستند، دیسک در آنها بصورت چرخشی یا روتاری میباشد. بانت در شیرهای ربع گرد بصورت یکپارچه به بدنه متصل میباشد و بر خلاف شیرهای گلوب جداگانه تولید نمیشود.

انواع کنترل ولو از نظر جنس بدنه

کنترل ولوها با توجه به نوع بدنه بال ولو، باترفلای یا گلوب ولو دارای تریم های گوناگون و مختلفی هستند. موارد با بدنه باترفلای و بال معمولآ از انواع جنس های بدنه چدن، چدن داکتیل در صنایع آب و فاضلای که آنچنان دما و فشار بالایی وجود ندارد استفاده میشود. انواع آلیاژهای فولاد کربنی یا کربن استیل با استاندارد A216 یا WCB و WCC و LCC در صنایع نفت و گار، پتروشیمی ها و پالایشگاه استفاده میشوند. همچنین برای صنایع بهداشتی مانند صنایع غذایی و دارویی از انواع استنلس استیل ۳۱۶ و 316L استفاده میشود.
برای Control Valve با بدنه گلوب که بیشتر در فرآیند های کنترلی سیالات (Throttling) استفاده میگردد. از انواع چدن داکتیل، آلیاژ های فولادی، انواع استنلس استیل در صنایع شیمیایی برای سرویس های با دما و فشار های بالا استفاده میگردد. خاصیت خوردگی از استیل سخت کاری (Stellited) و متریال های مطابق با استاندارد های ضد خوردگی NACE استفاده میگردد.
فروش کنترل ولو
تجهیز صنعت تامین کننده و وارد کننده انواع شیر کنترلی از برندهای فیشر، سامسون، فلوسرو و سایر برندهای معتبر میباشد. انواع کنترل ولو با بدنه گلوب، باترفلای در انواع سایز ها و با انواع اکچویتور های پنوماتیکی و الکتریکی در انبار این شرکت موجود میباشد. شما میتوانید جهت کسب مشاوره و خرید کنترل ولو با کارشناسان فنی و فروش ما در تماس باشید.


سلام برای تست CV کنترل والو جایی را میتونید معرفی کنید
از بال ولوها هم میتوان برای کنترل جریان استفاده نمود و یا فقط قابلیت قطع و وصل جریان رو دارن؟
با سلام
در صورت نصب اکچویتورهای پنوماتیکی و الکتریکی میتوان از بال ولو ها در کاربردهای کنترل و تنظیم جریان نیز استفاده کرد.
سلام وقت بخیر بنده یک شیر برقی کنترل شونده لازم دارم که مکش هوا رو طبق فرمانهای الکتریکی من کنترل کنه. یعنی یک شیر برقی قابل تنظیم نه on/off. خواهشمندم در این زمینه راهنمایی بفرمائید. کدام محصول از لحاظ اقتصادی به صرفه است
با سلام. در خصوص انتخاب نوع شیر مناسب با سرویس مورد نظر همکاران ما در بخش فنی میتونن کمک بهتری به شما بکنند. لطفآ با کارشناسان ما تماس بگیرید.
تفاوت ضریب Kv و ضریب Cv در شیرهای کنترلی چیست؟
Kv یک شاخص برای ظرفیت عبوری شیر مطابق با استاندارد های اروپایی، و Cv ضریب عبوری شیر مطابق با استاندارد های امریکایی میباشد. Kv معمولآ ۱۵% از Cv کمتر است
ابزار صنعتی که میفروشید گارانتی داره؟
بله تمامی محصولات شامل گارنتی میباشند
برای بدنه ازچه متریالی استفاده شده؟
بدنه کنترل ولو ها معمولآ حداقل از متریال فولاد ریختگری شده یا ASTM A216 WCB تولید میشوند.
با سلام ی سوال داشتم تفاوت کنترل ولو با شیر کنترل در چی هست؟
شیر کنترل و کنترل ولو تفاوتی با یکدیگر ندارند و از هر دو لغت برای شیرهایی که وظیفه تنظیم و کنترل جریان سیالات را انجام میدهند استفاده میشود.
چگونه نشتی کنترل ولو تست کنیم؟
با سلام. روش های مختلفی برای انجام تست نشتی شیرهای صنعتی مطابق با استانداردهای مختلفی وجود خواهد داشت. برای اطلاعات بیشتر با کارشناسان فنی ما تماس حاصل بفرمایید.